Van bomontwerper tot pacifist: Andrei Sacharov
Voor de 22ste keer reikt het Europees Parlement de prestigieuze Sacharovprijs uit. De erkenning met de Prize for Freedom of thought is een eer die enkel de grootste voorvechters van de mensenrechten te beurt valt. De prijs kreeg de naam mee van een medeontwerper van de meest destructieve bom ooit ontwikkeld, Andrei Sacharov (1921-1989), Sovjet-kernfysicus en tevens winnaar van de Nobelprijs voor de vrede. Een bizarre combinatie.
Andrei Sakharov schonk zijn naam aan de prijs waarmee de europarlementariërs sinds 1988 personen of organisaties belonen die zich inzetten voor de mensenrechten.
Hij was een intelligent man, een man van uitersten. Enerzijds lag zijn denken aan de basis van de waterstofbom, anderzijds was hij voorvechter van mensenrechten, die hij als centraal element in de internationale politiek zag.
Hechte familieband
Sacharov, geboren in tsaristisch Rusland, groeide op in een traditioneel gezin. Zijn vader was een gerenommeerd fysicus, die hem een duidelijk talent voor natuurwetenschappen meegaf.
Zijn menslievendheid had hij, naar eigen zeggen, dan weer van zijn grootmoeder. Zij woonde bij het gezin in, en had een heel grote invloed op de hele familie.
De Waterstofbom
Natuurwetenschappen waren Sacharov met de paplepel ingegeven. Zijn studiekeuze lag dus voor de hand: fysica.
In 1942, in volle oorlogstijd, studeerde hij af aan de Universiteit van Moskou. Na het afwerken van zijn doctoraalstudie in kernfysica aan de Wetenschapsacademie van de USSR, begon hij te werken als onderzoeker bij een ultrageheim project. Het was 1948, aan het begin van de Koude Oorlog. De Sovjet-Unie gaf Sacharov en zijn team de taak nucleaire wapens te ontwikkelen.
Sacharov bleek een genie wier ideeën aan de basis lagen van zowel de ontwikkeling van de eerste sovjetatoombom als die van de latere waterstofbom. Ook de meest krachtige waterstofbom die ooit tot ontploffing gebracht werd, ontsproot aan het brein van Sacharov.
De twijfel
Aanvankelijk geloofde hij hard in het heil van zijn werk, ervan overtuigd dat zijn taak bijdroeg tot stabiliteit in de wereld. Maar gaandeweg stak de twijfel op. In zijn artikel Progress, Peaceful Coexistence and Intellectual Freedom (1968)kaartte Sacharov het gevaar van een wapenwedloop met de VS aan.
De reactie op zijn artikel was niet te onderschatten: de USSR verbood hem nog langer mee te werken aan militair onderzoek.
Een hart voor mensen
Sacharov’s medeleven was niet enkel een erfenis van zijn grootmoeder. Hij had tijdens de Tweede Wereldoorlog een tijdje als houthakker gewerkt in een desolaat dorp en er gezien hoelandgenoten leden onder het juk van de oorlog en de tirannie van het regime.
Samen met zijn vrienden Valery Chalidze en Andrei Tverdokhlebov stichtte hij in 1970 de eerste mensenrechtenorganisatie van de Sovjet-Unie: het Mensenrechtencomité van Moskou. Zij wilden de wantoestanden van het regime aan de kaak stellen en verzetten zich tegen de onverschilligheid van de intellectuele elite voor de mensenrechtenschennissen.
De beloning
Sacharov’s inzet voor de mensenrechten in de Sovjet-Unie leverde hem in 1975 de Nobelprijs voor de Vrede op. Het zou niet zijn enige beloning worden.
Vandaag wordt alom aangenomen dat Sacharov’s artikel uit 1968 over ‘vreedzame samenleving’ het politiek denken enorm heeft beïnvloed. Het idee dat de mensenrechten aan de basis van alle politieke handelingen moeten liggen, heeft heel wat terrein gewonnen. Zeker binnen de EU, waar het respect voor mensenrechten en democratie een belangrijk onderdeel van de samenwerking tussen de 27 lidstaten vormt. In 1988, een jaar voor zijn dood, besloot het Europese Parlement dan ook hun prijs voor mensenrechtenactivisten naar Andrei Sacharov te noemen.
Dit jaar ontvangt Cubaanse dissident Guillermo Fariñas de Prize for freedom of though. Op 15 december reikt de voorzitter van het Europees Parlement, Jerzy Buzek de prijs uit in Straatsburg. Toch zal de laureaat Fariñas naar alle waarschijnlijkheid zijn prijs niet zelf in ontvangst kunnen nemen. De kans is immers bijzonder klein dat het Cubaanse regime hem toestemming zal geven het land te verlaten.
Lees meer over Guillermo Fariñas
Statement by EU High Representative Catherine Ashton on Sakharov Prize (en)
Explosie Waterstofbom, © Superstock, 1952
'Memoirs of a 20th Century Giant, Cover van Time op 14 mei 1990, © EPA, 2010
Guillermo Fariñas, winnaar van de Sakharov Prijs 2010, in Cuba, © EPA, 2010
Standbeeld van Andrei Sakharov door Peter Shapiro in Washington D.C., © EPA
Andrei Sakharov, © APF, 1975
Boekcover van Andrei Sakharov's Memoires
Andrei Sakharov geschilderd op de Berlijnse Muur, © Foto Joachim Thum, 1991