De agentschappen van de EU zijn opgericht om actief bij te dragen tot de tenuitvoerlegging van de beleidslijnen van de EU. Zij zijn belast met de uitvoering van duidelijk omschreven, gespecialiseerde taken, zoals het bevorderen van de veiligheid en gezondheid op het werk of het beheer van de buitengrenzen van de EU.
Behoudens onderlinge verschillen, werken de agentschappen van de EU met gelijkaardige structuren en werkmethoden.
In de meeste gevallen zijn ze opgericht krachtens een reglement dat hun samenstelling vastlegt. Ieder agentschap werkt onder het gezag van een Raad van Bestuur. Die bestaat uit vertegenwoordigers van de lidstaten en de Europese Commissie, bepaalt de algemene beleidslijnen en stelt de werkprogramma's van het agentschap vast.
De uitvoerend directeur, die benoemd wordt door de raad van bestuur of door de Raad van Ministers, is verantwoordelijk voor alle activiteiten van het agentschap en de goede uitvoering van de werkprogramma's.
De Europese Rekenkamer controleert de rekeningen van de agentschappen.
De bestaande agentschappen worden momenteel geëvalueerd. Doel is tot een gemeenschappelijke benadering te komen voor de rol en positie van de agentschappen in het institutionele landschap van de EU, de wijze waarop ze worden opgericht en ontbonden, hun financiering en procedures voor begrotingsbeheer en de werking en controle op hun activiteiten.
De agentschappen van de EU zijn ingedeeld in verschillende categorieën. Enkele verwijzen nog naar de drie "pijlers" die werden ingesteld door het Verdrag van Maastricht. Aangezien deze pijlerstructuur door het Verdrag van Lissabon werd afgeschaft, moeten deze categorieën gewijzigd worden om ze aan te passen aan de nieuwe context. Voorlopig zijn dit de nog bestaande categorieën:
Communitaire agentschappen
Een communautair agentschap is belast met het vervullen van zeer specifieke technische, wetenschappelijke of beheerstaken onder de vroegere eerste pijler. Het heeft een eigen rechtspersoonlijkheid.
Voorbeelden : Communautair Bureau voor Visserijcontrole (CFCA), Europees Spoorwegbureau (ERA)
Agentschappen voor het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid
Deze agentschappen zijn opgericht om zeer specifieke technische, wetenschappelijke of beheerstaken te verrichten in het kader van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid (GBVB) van de Europese Unie.
Voorbeelden : Europees Defensieagentschap (EDA), Instituut voor Veiligheidstudies van de Europese Unie (ISS)
Agentschappen voor politiële en justitiële samenwerking in strafzaken
Deze groep agentschappen neemt het bevorderen van de samenwerking in strafzaken tussen EU-lidstaten in het kader van de vroegere "derde pijler" van de EU op zich.
Voorbeelden : Europese Politiedienst (Europol), EU-agentschap voor Justitiële Samenwerking (Eurojust)
Uitvoerende agentschappen
De uitvoerende agentschappen voeren taken uit in verband met het beheer van een of meer communautaire programma’s. Deze agentschappen zijn opgericht voor een bepaalde duur.
Voorbeelden : Uitvoerend Agentschap Onderzoek (REA), Uitvoerend Agentschap Onderwijs, Audiovisuele Media en Cultuur (EACEA)
Agentschappen en organen van Euratom
Deze instellingen werden opgericht om bij te dragen tot de verwezenlijking van de doelstellingen van het oprichtingsverdrag van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (Euratom).
Voorbeelden : Fusion for Energy, Voorzieningsagentschap van Euratom
Meer weten over de Europese agentschappen?
Wist je...dat het woord "agentschap" niet altijd voorkomt in de officiële benaming van alle Europese agentschappen? Sommigen dragen de naam "centrum", "stichting", "instituut" of "dienst".